هر ایرانی و غیرایرانی در ابتدا که اسم نوروز را می‌شنود رسومی مشترک به ذهنش تداعی می‌شود. هر چند تداعی این مراسم مشترک نوروزی درست است، اما با این وجود رسم نوروز در نقاط مختلف کشور هم با فرهنگ و شرایط آنجا تطبیق یافته است.
این رسم باستانی به تناسب منطقه‌ای که در آن برگزار می‌شود عناصر جدیدی را در بر می‌گیرد که از دیرباز با آن عجین شده‌اند، اما در این بین مساله مهم این است که این رسم‌های خاص در گذر زمان رنگ باخته‌اند و هر چه به زمان حال و آینده نزدیک می‌شویم در حال شکل‌گیری یک نوروز مشترک هستیم.
درست است که نوروز از اول فروردین آغاز می‌شود ولی مراسم آن از چندین روز و حتی چندین هفته قبل آغاز می‌شوند و تا دو هفته بعد هم ادامه می‌یابند. مراسم مشترک نوروزی را می‌توان در چند دسته اصلی قرار داد.
«خانه‌تکانی» یکی از این رسم‌های نوروزی است که از چندین روز قبل از نوروز آغاز می‌شود و با شست‌وشو، گردگیری و تمیز کردن تمام خانه و وسایل آن تلاش می‌شود روحی تازه در خانه دمیده شود. در کنار خانه‌تکانی، خریدن لباس‌های نو با رنگ‌هایی شاد از دیگر برنامه‌های ایرانیان در این ایام است.
روز اول عید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ در لحظه تحویل سال افراد خانواده تلاش می‌کنند در کنار یکدیگر باشند. در این روز سفره هفت سین که یک نماد مهم است و از سماق، سیر، سنجد، سمنو، سکه، سرکه، سبزی تشکیل شده است در خانه‌ها پهن می‌شود و از این طریق ایرانی‌ها یک رسم مهم را زنده نگه می‌دارند. خواندن دعای تحویل سال با محتوای«یا مقلب القلوب والابصار یا مدبر اللیل والنهار یا محول الحول و الاحوال حول حالنا الی احسن الحال» و خواندن نماز عید هم از دیگر رسوم است.
البته نباید حاجی فیروزها را هم از یاد برد، حاجی فیروز از مشهورترین پیک‌های نوروزی است که با لباس ویژه خود یعنی پیراهن و شلوار قرمز، گیوه نوک‌تیز و منگوله‌دار و صورت سیاه شده، فرا رسیدن نوروز را نوید میدهد.
در عین حال زیارت قبور هم از دیگر رسوم اول سال است که در بسیاری از شهرهای ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی از رسم‌های دیگر نوروزی که در سیزده روز عید ادامه می‌یابد دید و بازدیدهایی هستند که نزدیکی افراد را با یکدیگر به همراه دارند.
عیدی دادن، هم در این دید و بازدیدها و هم روز اول عید از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی دیگر از رسوم مهم عید رسم سیزده‌بدر است که ایرانی‌ها آن را در طبیعت و بیرون از خانه برگزار می‌کنند و رسم‌هایی مثل گره زدن سبزه را در خود جای داده است.
هر چند نوروز یک شمایل مشترکی دارد ولی در بعضی نقاط کشور ما نوروز با رسوم ویژه‌ای هم در هم تنیده شده است که بیشتر در ارتباط با فرهنگ و جغرافیای ویژه آن منطقه است. در عین حال یافتن ردپای این نوروزهای متفاوت کار آسانی نیست، زیرا هرچه به زمان حال نزدیک می‌شویم نوروز در حال یک‌شکلی است و شاید تنها در شهرهای کوچک بتوان ردپای این رسوم را یافت.
حال و هوای متفاوت نوروز بین کردنشین‌ها
صهیب ۲۳ ساله ساکن یکی از شهرستان‌های استان کرمانشاه است. او مراسم ویژه عید در منطقه خودشان را این‌گونه شرح میدهد: در شهر ما شب تحویل سال در میدان اصلی شهر آتش روشن می‌کنند و مردان دور آن پایکوبی کردی، انجام می‌دهند.
زدن دهل هم از دیگر برنامه‌های این روز برای اعلام فرا رسیدن عید است. مردم در این روز لباس‌های اصیل محلی خود که معمولا رنگ‌های شادی دارد می‌پوشند. از آنجایی هم که معمولا بیشتر عروسی‌ها در این سه روز اول عید برگزار می‌شود شادی مردم در روزهای بعد هم ادامه پیدا می‌کند.
او گردش در طبیعت را یکی از مهم‌ترین برنامه‌های مردم در این ایام می‌داند و می‌افزاید: از آنجا که منطقه ما یک منطقه کوهستانی و سرسبز است گردش در طبیعت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و مردم بیشتر روزها را در طبیعت می‌گذرانند و این در روز سیزده بدر هم ادامه می‌یابد.
یکی از رسم‌های ما در روز سیزده بدر این است که سیزده سنگ را به پشت سرمان می‌اندازیم و با هر سنگی که می‌اندازیم یکی از غصه‌های سال گذشته را که می‌خواهیم دیگر نباشد بیان می‌کنیم. در سیزده بدر شاد بودن از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا اعتقاد داریم که شادی این روز به روزهای دیگر سال هم منتقل می‌شود.
از نوروز شمالی‌ها چه خبر؟
هستی ۳۰ ساله ساکن یکی از شهرستان‌های استان مازندران است. او از رسوم مهم مردم منطقه شمال کشور در ایام عید به «آرمان» می‌گوید: «روز اول عید بدون استثنا و همیشه باید سبزی‌پلو با ماهی حاضر باشد. سر سفره سال نو علاوه بر آجیل و سایر موارد مشترک سفره که در همه جای کشور وجود دارد برنجک و سوهان کنجدی هم سر سفره شمالی‌ها وجود دارد.»
او در ادامه به برپا کردن سفره سر مزار مردگان اشاره می‌کند و می‌افزاید: «سر قبور مردگان رفتن شاید رسمی مشترک در همه جای ایران باشد ولی در استان ما از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است به حدی که ما یک سفره هفت سین کوچک هم سر قبر مردگان به پا می‌کنیم تا یادشان را گرامی داریم.» او با بیان اینکه رسوم اصیل شمالی را باید در روستاهای این منطقه یافت، ادامه میدهد: «در روستاها عید را با پوشیدن لباس محلی و رسم‌های ویژه‌تری نسبت به مناطق شهری جشن می‌گیرند.
در هنگام تحویل سال با شلیک تفنگ سرپر و ساز و دهل آمدن سال جدید را اعلام می‌کنند.» این حرف هستی که باید ردپای رسوم ویژه را در روستاها جست کاملا درست است، چون امروزه رسم عید در بسیاری از شهرهای بزرگ به یک صورت مشترک برگزار می‌شود و بسیاری از رسوم محلی از یاد رفته‌اند.
ردپای این رسوم را بیش از هر جایی در روستاها و در حافظه پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها می‌توان جست. از بیشتر جوان‌های امروزی هنگامی که سوال می‌کنی نوروز در شهر شما چه رسم متفاوتی دارد می‌گویند هیچ! اما با یک کنکاش کوتاه در صفحات تاریخ همان منطقه می‌توان دید که نوروز در آن منطقه صورت ویژه خود را دارد.
نوروز اصفهانی‌ها طعم گز میدهد
از محمد ۲۹ ساله درباره رسوم ویژه نوروزی اصفهانی‌ها در ایام نوروز سوال می‌کنم، در ابتدا می‌گوید هیچ رسم متفاوتی ندارند، بعد از چند ثانیه به «آرمان» می‌گوید: چرا بعضی رسوم هستند که فکر می‌کنم خاص استان ما باشند. یکی از وسایل پذیرایی مهم اصفهانی‌ها در این ایام گز است. او ادامه میدهد: گرفتن عید برای مرده‌ها از رسوم دیگر است. برای نخستین عید فوت مرده در مسجد مراسم می‌گیرند.
علاوه بر این در روز تحویل سال جمع شدن در خانه یک بزرگ‌تر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. او در ادامه سخنانش به حال و هوای ویژه عید در استان اصفهان اشاره می‌کند و می‌گوید: در میدان نقش جهان توپی گذاشته‌اند و لحظه تحویل سال توپ شلیک می‌کنند و این‌چنین نوروز شلوغ و پرمهمان اصفهان آغاز می‌شود.
رسوم شیرین نوروزی در استان کرمان
حسین ۳۴ ساله از رسوم عید در شهرستان‌های استان کرمان به «آرمان» می‌گوید: در میمند که یک روستای باستانی در ۴۰ کیلومتری شهر بابک است عید نوروز را با رسوم اصیل زردشتی جشن می‌گیرند. مردم این روستا نه تنها نوروز بلکه شب چله و دیگر مراسم ایرانی را هم به همان صورت باستانی برگزار می‌کنند.
یکی از رسم‌های جالب مردم این روستا این است که خواستگاری در شب چله و نوروز از اهمیت ویژه‌ای برایشان برخوردار است و آن هم با یک رسم خاص صورت می‌گیرد و هنگامی که خانواده‌ای می‌خواهد دختر خانواده دیگر را خواستگاری کند اگر شب چله باشد به آنها می‌گویند اناردونتون با خانواده ما! و اگر نوروز باشد می‌گویند سیب هفت سینتون با خانواده ما!
شنیدن این جمله از سوی خانواده‌ای که دختر مجرد دارند بدین معناست که به خواستگاری دخترتان می‌آییم. او به رسوم دیگر در استان کرمان اشاره می‌کند و می‌افزاید: یکی از رسم‌های این منطقه در شب چهارشنبه‌سوری این بوده است که جاروی کهنه را آتش می‌زدند و جاروی نو را به خانه می‌آورند و یا اینکه کوزه کهنه را می‌شکستند و از کوزه نو استفاده می‌کردند.
نخستین پیاله آب از کوزه تازه را هم باید بزرگ خانواده می‌خورد. اجرای این رسم‌ها به این دلیل بوده که می‌خواستند کهنگی‌ها و غم و غصه سال قبل را دور بریزند.
